دانلود تحقیق و پایان نامه ارشد

مطالعۀ نقش آموزش پیش دبستانی در تحول شناختی دانش آموزان پایۀ اول ابتدایی- قسمت ۱۵

۲-۴- ماهیت آموزش پیش دبستانی
توجه به آموزش و پرورش پیش از دبستان مورد توجه بسیاری از کشورهای جهان قرار گرفته است. در بعضی کشورها، تقریباً همۀ کودکان قبل از ورود به دبستان، در این مراکز تربیتی پرورش مییابند (صافی، ۱۳۸۷). در نظام آموزشی ایران، کودکان کمتر از سه سال در مهدکودک، کودکان سه، چهار و پنج ساله در کودکستان، و از پنج سال به بالا در دوره های آمادگی آموزش میبینند. اغلب مؤسسات آموزش قبل از دبستان را بخش خصوصی، به صورت مراکز غیر انتفاعی و تحت نظارت بهزیستی کشور اداره میکنند. وظیفۀ اصلی آنها مراقبت از کودکان و پاسخگویی به نیازهای زیستی، بهداشتی و روان شناختی آنان است (کاکیا، ۱۳۸۵، به نقل از ضیایی نجف آبادی، ۱۳۸۶).
دورۀ پیش‌دبستان یا دورۀ آمادگی در نظام آموزشی ایران، دوره‌ای است که کودکان در یک یا دو سال قبل از ورود به دبستان می‌گذرانند. این دوره جهت آماده ساختن کودکان برای ورود به دبستان است (شورای عالی آموزش و پرورش، ۱۳۹۲).
کول (۱۹۹۱)، برنامۀ آموزش و پرورش پیش از دبستان را چنین تعریف کرده است: کودک محور است و از رویکرد بازی و فعالیت پیروی میکند، محیط بازی محرکی را برای تحول شناختی، کلامی، اجتماعی، عاطفی و جسمی کودک فراهم میآورد، کودکان را برای دوران ابتدائی آماده میکند، این برنامه مبنایی برای تحول خواندن، نوشتن و حساب کردن تشکیل میدهد، تعامل با محیط، مشارکت فعال در فعالیتهای گروهی و توانایی های حل مسائل خلاق را در کودکان تقویت میکند، بر تدارک تجارب برای کودکان تأکید دارد به طوری که تحول مهارتهای مربوط به روند یادگیری آنها را تضمین کند، بر طراحی از قبل و جدولبندی و نظم در برنامهها تکیه دارد اما در عین حال نسبت به نیازهای کودکان انعطاف پذیر است، به طور غیر مستقیم کنترل خود و انضباط درونی را در کودکان بهبود میبخشد (ترجمۀ مفیدی، ۱۳۸۶، راه پیما، ۱۳۸۸).
۲-۴-۱- اهمیت و ضرورت آموزش پیش دبستان:
امروزه، اهمیت و ضرورت آموزش و پرورش در دورۀ پیش دبستان بیش از گذشته مورد نظر است. افزایش مداوم تعداد مادران شاغل، گسیختن وابستگیها و نظام خانواده های سنتی، تنشهای روانی حاصل، که ناشی از الگوی های زندگی کنونی است، موجب گشته که کودکان اغلب از منابع یک محیط محرک و بر انگیزنده برخوردار نباشند. کودکان مناطق محروم به ویژه از این نظر، محرومیت های بیشتری را متحمل می شوند. از آن جا که والدینی که بیسواد هستند، توانایی تعامل مؤثر و مفید با کودکان خود را ندارند و نمیتوانند به تحول مطلوب و مناسب گفتار و زبان کودک و مهارتهای شناختی کودک خود کمک کنند. فقدان تسهیلات، وسایل و مواد مانند اسباب بازی، کتاب، امکانات بازی و غیره به محرومیتهای آنان میافزاید (کول، ۱۹۹۱، ترجمۀ مفیدی). از این رو آموزش پیش دبستانی در این زمینه بسیار با اهمیت است، زیرا یک برنامۀ آموزش پیشدبستانی مناسب برای این دوره، تجاربی محرک و مفید برای تحول شناختی، زبانی، جسمانی، عاطفی و اجتماعی فراهم میآورد. اگر این نوع برنامهها به گونهای مؤثر سازمان داده شوند، محرومیتهای ناشی از کمبودهای محیط خانه را جبران میکند و کودک را برای ساختن مبنایی قوی برای سهولت تحول بعدی و بارور کردن استعدادهایش یاری میکند (همان). بنابراین آموزش پیش از دبستان به نوعی باعث برقراری عدالت اجتماعی در جامعه می شود. کودکان خانواده های محروم و روستایی که از محیط خانوادگی مساعدی در زمینۀ تحول و یادگیری برخوردار نبوده اند، با بهره گرفتن از برنامه های آموزش پیش از دبستان می توانند تا حدی فاصلۀ خود را با کودکان خانواده های مرفه کم کنند (طالب زاده نوبریان، ۱۳۸۷). آموزش پیشدبستانی به تدریج کودک را برای پیروی از نظم و انضباط مدرسه آماده میکند و آنها را با مقررات حاکم بر دورۀ ابتدایی آشنا میکند. علاوه بر این کودک در طی دورۀ پیشدبستانی با مهارتهای گفتاری و جسمی که برای یادگیری خواندن، نوشتن و حساب کردن در پایۀ اول ابتدایی ضروری است، آشنا، و از این نظر آماده میکند (کول، ۱۹۹۱، ترجمۀ مفیدی، ۱۳۸۶). همچنین آموزش پیشدبستانی باعث تحول سازگاری اجتماعی در کودک میشود. بدین معنی که کودک میتواند به راحتی با کودکان دیگر دوست شده و در فعالیتهای مشترک شرکت کند. آموزشپیشدبستانی به سازش با کودکان، پیروی از برنامههای عادی روزانه، یادگیری، ساکت نشستن و تمرکز کردن بر فعالیتها در یک دورۀ زمانی خاص و طولانی شدن مدت توجه و مواردی از این قبیل کمک میکند. یکی دیگر از ضروریات آموزش پیشدبستانی این است که از طریق شرکت دادن کودکان در فعالیتهای مناسب ورزشیِ فردی و جمعی به کودکان در خصوص شناخت اندامها و مراقبت از آنها و به کارگیری صحیحشان آموزش داده میشود (طالب زادۀ نوبریان، ۱۳۸۷). کمک به ایجاد مهارت خود تنظیمی و مهارت های بهداشتی نیز از دیگر جنبه های مهم آموزشهای پیشدبستان میباشد. همچنین افزایش مهارتهای زبانی و کلامی و بالا بردن گنجینۀ لغات کودکان و کمک به آنها در انجام یک گفتگوی صحیح با کودکان و بزرگسالان نیز از ضروریات دیگر آموزش پیش از دبستان به شمار میرود (همان).
۲-۴-۲-سیر تحول آموزش پیش دبستان در ایران و جهان
اگرچه آغاز رشد کودکستانها در اروپا، ثمرۀ تفکر و نوشته های کمینوس، روسو، پستالوزی و هربارت میباشد اما در حقیقت این فردیک فروبل آلمانی بود که اولین کودکستان را در سال ۱۸۳۷ در بلانکنبرگ[۲۳۵] آلمان بنا نهاد. هدف فروبل از نامگذاری باغ کودکان این ب
ود که نشان دهد کودکان مانند نهالهایی هستند که طبیعت، نیروی حیاتی رشد و تحول را در درون آنها نهاده است و این نیروها به طور طبیعی و با پیمودن مراحل جلوهگر میشوند. از دیدگاه فروبل، هدف ایجاد کودکستان، ایجاد محیطی شاد بود که بازی در فضای آزاد و فعالیتهای خود به خودی را میسر میساخت تا کودکان را به تدریج برای ورود به دبستان آماده کند. کارها و عقاید فروبل، زمینهساز کوششهای مربیان دیگر و تأسیس کودکستانها در سایر کشورها شد. تأسیس کودکستان و دوره پیشدبستانی در ایران قدمتی ۸۰ ساله دارد. در سال ۱۲۹۸ میسیونرهای مذهبی و اقلیتهای دینی به احداث کودکستان و مراکز پیش دبستانی در تهران مبادرت کردند. در سال ۱۳۰۳ اولین کودکستان توسط مرحوم باغچهبان به نام (باغچه اطفال) در تبریز دایر شد. درسال ۱۳۱۰ مجوز تأسیس کودکستان توسط وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه صادر شد، از این رو سال ۱۳۱۰ آغاز فصل جدیدی در تاریخ آموزش پیشدبستانی کشور به شمار می رود. اولین آیین نامۀ ویژۀ کودکستانها و مراکز آموزش پیشدبستانی در سال ۱۳۱۲ به تصویب شورای عالی فرهنگ رسید و در اولین ماده این آیین نامه، سن کودکان جهت پذیرش در کودکستانها ۴ تا ۷ سال قید شده بود. در سال ۱۳۴۹ آییننامهای به تصویب شورای عالی آموزش و پرورش رسید و در آن اهداف، برنامه و شرایط ورود مطرح شده بود، براساس این آییننامه، صدور مجوز پیشدبستانی به عنوان واحد تربیتی باید به وسیله و با اجازه آموزش و پرورش ارائه میشد. در سال ۱۳۵۳ وزارت آموزش و پرورش طی بخشنامه ای اصلاحاتی در موارد آیین نامۀ مذکور صورت داد که براساس آن فقط کودکان ۵ سال تمام حق ثبت نام در کلاس های کودکستانی (آمادگی) را داشتند. شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، براساس تصمیمگیری هیئت وزیران، با انحلال سازمان زنان، سازمان ملی رفاه خانواده، سازمان تربیتی شهرداری تهران و انجمن ملی حمایت از کودکان، اجازۀ تأسیس مهد کودک به وزارت بهداری و بهزیستی و سپس به سازمان بهزیستی محول گردید که تاکنون ادامه دارد. در سال ۱۳۶۳- ۱۳۶۲ به دلیل تنگناهای مالی ناشی از جنگ (کد اعتباری) آموزش قبل از دبستان حذف شد و فعالیت کودکستان ها برای ارائه خدمات دورۀ آمادگی با توجه به تحول جمعیت دانش آموزی غیرمجاز اعلام شد (۲۴/۶/ ۱۳۶۳ بخشنامه ۲۲/۱۱۰۴). سپس در تاریخ ۲۱/۵/۱۳۶۵ با درخواست های مکرر استان ها مبنی بر احیای دورۀ آمادگی با اخذ هزینه های مترتب بر این دوره موافقت شد (بخشنامۀ شمارۀ ۳/۳/۶۶۵۵). همچنین در سال ۱۳۷۹ سازمان بهزیستی در مادۀ ۱ دستور العمل تبصرۀ ۱۱ اصلاحیۀ لایحۀ قانونی تشکیل سازمان بهزیستی، مهدکودک را به مهدکودک و پیشدبستانی تغییر نام داد. اما در دستور العملهای بعدی سازمان بهزیستی مجدداً از عنوان مرکز پیشدبستانی صرفنظر کرد و به مهدکودک اکتفا کرد. براساس دستورالعمل و مصوبۀ شورای عالی آموزش و پرورش، که در جلسه ۶۹۹ مورخ ۲۸/۱۱/۱۳۸۲ به تصویب رسید، دورۀ ۲ ساله برای کودکان ۴ تا ۶ سال در اسفند ماه ۸۲ تصویب شد (محمد علی، ۱۳۹۰، ص ۶-۴). همچنین براساس مصوبۀ جلسۀ۷۷۰ که در تاریخ ۲۵/۴/ ۱۳۸۷ به تصویب رسید. آموزش و پرورش تنها مرجع اخذ مجوز تأسیس مراکز دورۀ پیشدبستانی محسوب میشود. همچنین این دوره به عنوان آموزش غیررسمی با مشارکت مردم و نهادهای غیر دولتی اجرا میشود (راهنمای برنامه و فعالیت های آموزشی و پرورشی دورۀ پیش دبستان، ۱۳۸۷).
۲-۴-۳ – برنامه درسی و آموزش پیشدبستان
الف-رویکرد برنامۀ دورۀ پیشدبستان
یکی از اصول تعلیم و تربیت اصل کمال میباشد. بر طبق این اصل وظیفۀ عمدۀ آموزش و پرورش سوق دادن یادگیرنده به سمت کمال و ایجاد یک نظام ارزشی مشتمل بر ارزشهای انسانی و معنوی است (طالب زاده نوبریان، ۱۳۸۶). از این رو در مصوبۀ هفتصد و هفتادمین جلسه شورای عالی آموزش و پرورش مورخ ۲۵/۴/۱۳۸۷عنوان شده است که چنانچه تعلیم و تربیت کودک در دوران سیادت مبتنی بر فطرت الهی به خوبی سامان یابد، در آینده سرشت حقیقت جویی، فضیلت خواهی، عبودیت و … در کودک بروز مینماید، به همین دلیل برنامه‌ و فعالیت های دورۀ پیش دبستان با رویکرد «شکوفایی فطرت الهی» طراحی و تدوین میگردد. همچنین برنامهها و فعالیتهای دورۀ پیش از دبستان با تأثیر پذیری از این رویکرد سعی دارد که رابطۀ کودک را متناسب با درک و ظرفیت این سنین در چهار حوزۀ (ارتباط با خود، خدا، جامعه، نظام آفرینش) تعریف کند (راهنمای برنامه و فعالیت آموزشی و پرورشی دورۀ پیش دبستان، ۱۳۸۷).
ب- اصول حاکم بر آموزش و پرورش دورۀ پیش دبستانی:
در جلسۀ ۷۷۰ شورای عالی آموزش و پرورش مورخ ۲۵/۴/۱۳۸۷ اصول زیر برای آموزش دورۀ پیش دبستانی مورد توجه قرار گرفت.
۱- هماهنگ با اهداف و محتوای دورۀ ابتدایی باشد.
۲- به فرهنگ بومی و محلی کودکان عنایت داشته و محتوای مورد نیاز به صورت غیر متمرکز تدوین شود.
۳- تفاوت های فردی و نقش های جنسیتی را به رسمیت بشناسد.
۴- فعالیتها، تلفیقی، پودمانی و انعطاف پذیر باشد و متناسب با تواناییها، نیازها و علایق فطری کودکان و با رعایت عنصر شادی و نشاط کودکانه طراحی شود.
۵- بر مشارکت و نقش فعال خانواده در دستیابی به اهداف تأکید داشته باشد.
۶- ارزشیابی نوآموزان براساس مشاهدۀ رفتار و عملکرد گروهی آنان با رویکرد تشویقی صورت گیرد (همان؛ مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، ۱۳۹۲).
پ-اهداف دورۀ پیش دبستانی
هدف آموزش و پرورش در دورۀ پیش دبستان، پرورش و تحول همۀ جان
بۀ کودک است (شورای عالی آموزش و پرورش، ۱۳۹۲؛ کول، ترجمۀ مفیدی، ۱۳۸۶). بنابراین، برنامههای دورۀ پیش از دبستان باید شامل هدفهایی باشد به تحول کودک را در تمام ابعاد کمک کند. از این در مصوبه هفتصد و هفتادمین جلسه شورای عالی آموزش و پرورش مورخ ۲۵/۴/۱۳۸۷؛ ۱) پرورش مهارت‌های جسمی ـحرکتی ۲) پرورش روحیه و رفتار عاطفی ۳) پرورش مهارت‌های ذهنی ۴) پرورش صفات اخلاقی و رفتارهای اجتماعی مبتنی بر ارزش‌های اسلامی ۵) انس با قرآن و علاقه به یادگیری آن ۶) پرورش ذوق هنری و زیبایی‌شناسی۷) تقویت حس دینی و علایق مذهبی ۸) پرورش هویت ملی ۹) پرورش مهارتهای زبانهای فارسی۱۰) ارتقای سطح بهداشت و ایمنی و آشنایی با محیط‌زیست و علاقه و انس با طبیعت و حفظ آن، به تصویب رسید (مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، ۱۳۹۲).
ت-محتوای آموزشی و پرورشی دورۀ پیش دبستانی
اگرچه آموزش در دورۀ پیشدبستانی به عنوان آموزش غیررسمی قلمداد میشود اما همچون سایر مقاطع تحصیلی از محتوایی برخوردار میباشد. در راهنمای برنامه و فعالیت آموزشی و پرورشی دورۀ پیشدبستانی (۱۳۸۷) محتوای متداول آموزشی این دوره مشتمل بر این عنوان ذکر شده است: انس با قرآن، شعر و سرود، بازی، نقاشی، کاردستی، نمایش خلاق، بحث و گفت ‌وگو، مشاهده، آزمایش، گردش علمی و تماشای فیلم و آشنایی با نحوۀ استفاده از فن‌آوری‌های جدید میباشد. این فعالیت‌ها در فرایند تولید محتوای آموزشی، با نگاه‌ تلفیقی به حوزه‌های ‌یادگیری دینی، اجتماعی، هنری، ریاضی، تربیت ‌بدنی و علوم، طراحی و با هدایت ‌مربی، به روش فعال به اجرا در میآید. مدت زمان برنامه در دورۀ پیش دبستانی شامل حداکثر ۵ روز در هفته با حدود ۵/۳ ساعت فعالیت روزانه می‌باشد (ص، ۹)
ث- روش آموزش و پرورش در دورۀ پیش دبستان
روش آموزش و پرورش در دورۀ پیشدبستانی روش بازی است. روش بازی اساساً کودک محور میباشد و تقویت کنندۀ نیازهای فردی، تواناییها و علایق کودک است این روش. بازی، راهی طبیعی برای بیان عقاید و احساسات و نیز پژوهش و شناخت دنیای پیرامون کودکان محسوب میشود و به ایجاد روابط اجتماعی بین کودکان کمک میکند و در تحول همه جانبۀ کودک نقش مؤثری را ایفا میکند (کول، ترجمۀ مفیدی، ۱۳۸۶).
ح- اصول ارزشیابی در دورۀ پیش دبستان
در راهنمای برنامه و فعالیت آموزشی و پرورشی دورۀ پیش دبستانی (مصوبۀ جلسۀ ۷۷۰ ، ۲۵/۴/ ۱۳۸۷) اصول ارزشیابی این دوره عبارتند از:
«ارزشیابی در دورۀ پیشدبستان با مشاهدۀ عملکرد گروه نوآموزان صورت میگیرد.
ارزشیابی کودکان باید حین فرایند یادگیری صورت گرفته، تحول آنان را در همۀ ابعاد اجتماعی، عاطفی، اخلاقی، اعتقادی، شناختی و جسمانی مورد سنجش قرار دهد و به منظور کمک به پیشرفت نوآموزان در امر یادگیری انجام شود.
عملکرد کودک را نباید با عملکرد کودک دیگر مقایسه کرد و رفتار هر کودک تنها با رفتار گذشتۀ خودش قابل مقایسه است؛ بنابراین با توجه به اصول و اهداف برنامه، دستیابی کودک به حد معینی از یادگیری مورد انتظار نیست.
ارزشیابی باید براساس محتوای فعالیتهای مربوط انجام گیرد و نتیجۀ آن به منظور همکاری و هماهنگی با اولیای کودکان، به ایشان گزارش شود.
ارزشیابی در این دوره از طریق مشاهدۀ رفتار کودک در گروه و به صورت توصیفی انجام میگیرد و از هر گونه آزمون و نمره دهی و صدور کارنامه باید پرهیز کرد» (ص، ۸).
۲-۵- پیشینۀ تجربی
در این بخش پژوهش های انجام گرفته داخلی و خارجی مرتبط با پژوهش حاضر مرور، بازیابی و معرفی شوند.
الف –پژوهشهای انجام شده در ایران
پاکدامن (۱۳۷۶) در مطالعهای به بررسی تأثیر یاددهی در تحول ذهنی پیشعملیاتی کودکان پرداخت. در این مطالعه آزمودنیها ۴۰ کودک (۱۸ دختر و ۲۲ پسر) کودکستانی ۵ تا ۵ سال و ۶ ماهه با بهرۀ هوشی ۹۴ تا ۱۳۵ بودند که از بین۶۰۰ کودک طبق ضوابط معینی انتخاب و به ۲ گروه آزمایشی و گواه واگذار شدند که همگی آنها در سطح پیشعملیاتی بودند. گروه آزمایشی (تعداد ۲۰ نفر) طی مدت ۳ هفته تحت آموزش ردیف کردن (با شیوۀ لوینوف) قرار گرفتند و در همان زمان گروه گواه (تعداد ۲۰ نفر) تحت آموزشهای معمول در کودکستانها واقع شدند. پس از ۳ هفته از انجام پیشآزمون، پسآزمون یک و بعد از یک هفته و ۴ ماه پس آزمون های ۲ و ۳ انجام شدند. با آن که بلافاصله بعد از آموزش یک انتقال نزدیک-نزدیک (پیشرفت در نتایج پس آزمون) و نیز یک انتقال نزدیک- دور (توانایی حل تکالیف ردیفکردن در مورد مفاهیم بخشهایی که آموزش داده نشده بود) مشاهده شد. نتایج بعد از ۴ ماه به طور کلی در گروه آزمایشی رو به کاهش گذاشت. اگرچه این نتایج در مقایسه با گروه گواه برتری خود را حفظ نموده است.
سپاسی، شهنی ییلاق و باقری (۱۳۸۰) نیز با هدف بررسی مقایسۀ عملکرد دانشآموزان پایۀ اول در درس علوم، ریاضی، بخوانیم و بنویسیم و معدل این دروس بر حسب جنسیت و آموزشهای پیشدبستانی با کنترل هوش، پژوهشی انجام دادند. جامعۀ آماری پژوهش را دانشآموزان پایۀ اول ابتدایی نواحی پنجگانۀ سازمان آموزش و پرورش شهر تبریز در سال تحصیلی ۸۴-۸۵ تشکیل دادند و روش نمونهگیری تصادفی چند مرحلهای بود. از آزمونهای هماهنگ در دروس ریاضی، علوم، بخوانیم و بنویسیم، معدل این دروس، آزمون ریون رنگی مخصوص کودکان استفاده شد و نتایج بدست آمده نشان داد که با کنترل هوش بین عملکرد دانشآموزان در دروس ریاضی، علوم، بخوانیم و بنویسیم و معدل این دروس برحسب آموزشهای پیشدبستانی در (p<0/0
5
) تفاوت معنادار وجود دارد و میانگین نمره های دختران بیشتر از پسران بود اما بین معدل دانشآموزان پایه اول برحسب جنسیت و آموزشهای پیشدبستانی اثر تعاملی معنیداری مشاهده نشد.